Saha Betonu Derz Kesimi: Zamanı, Derinliği ve Aralığı

Beton kürürken hacim kaybeder ve çeker. Bu çekme gerilmesi betonun çekme dayanımını aştığında zemin çatlar. Bu kaçınılmazdır. Derz kesiminin amacı çatlağı önlemek değil, nerede olacağına karar vermektir.

Ne zaman kesilir?

Kesim penceresi, betonun üzerinde makineyle yürünebildiği ama henüz tam sertleşmediği aralıktır. Pratikte 6–18 saat arasıdır ve hava koşuluna göre kayar:

• Sıcak ve rüzgârlı havada pencere öne kayar ve kısalır — 6. saatte kesime başlamak gerekebilir.
• Soğuk havada beton geç prizlenir, pencere 18–24 saate uzayabilir.

Doğru zamanın testi basittir: kesim sırasında kenarlar ufalanmıyorsa ve testere agregayı söküp atmıyorsa zaman doğrudur. Kenar ufalanıyorsa erkendir; testere zorlanıyor ve toz yerine iri parça çıkıyorsa geç kalınmıştır.

Geç kalmanın bedeli

Beton kendi çatlağını kesimden önce çizerse, sonradan atılan derz o çatlağı geri almaz. Ortaya hem düzensiz çatlak hem de gereksiz derz çıkar. Saha betonunda en sık görülen ve en kolay önlenebilir hata budur.

Ne kadar derin kesilir?

Kesim derinliği, kesit kalınlığının 1/4'ü kadardır. Bazı şartnameler 1/3'e kadar ister.

• 16 cm kalınlık → 4 cm kesim
• 20 cm kalınlık → 5 cm kesim
• 25 cm kalınlık → 6–6,5 cm kesim

Sığ kesim işe yaramaz: kesit yeterince zayıflatılmadığı için çatlak derzin yanından geçer. Erken yaşta (yeşil kesim) elmas bıçakla yapılan uygulamalarda daha sığ kesim yeterli olabilir, ancak bu erken kesim tekniğine özgü bir istisnadır.

Göz aralığı ne olmalı?

Yaygın kural: kalınlığın 24–30 katı.

• 15 cm kalınlık → 3,6 – 4,5 m
• 18 cm kalınlık → 4,3 – 5,4 m
• 20 cm kalınlık → 4,8 – 6,0 m

Pratikte çoğu sanayi sahasında 4×4 ile 6×6 m arası gözler kullanılır. İki kural daha vardır:

Gözler kareye yakın olmalı. Uzun kenarın kısa kenara oranı 1,5'i geçmemelidir. Uzun ve dar dikdörtgen gözler ortadan çatlar.

Derz kolon aksına gelmelidir. Kolon ve tekil temel çevresi zaten gerilme yoğunlaşan bölgedir; derz oraya denk getirilmezse çatlak kolon köşesinden başlar.

Derz tipleri

Büzülme (kontrol) derzi: testereyle kesilen, yukarıda anlatılan derz. En yaygını budur.

Genleşme (izolasyon) derzi: zeminin duvar, kolon, temel gibi sabit elemanlarla birleştiği yerde bırakılan boşluk. Beton genleşirken bu elemanlara dayanıp kırılmasını engeller. Kesilmez, dökümden önce yerleştirilir.

İnşaat (soğuk) derzi: döküm bir günde bitmediğinde oluşan sınır. Planlı bırakılmalı, mümkünse büzülme derzi hattına denk getirilmelidir.

Derz dolgusu gerekir mi?

Forklift trafiği olan sahalarda evet. Boş derz, kenarlarından darbe alır ve zamanla köşe kırılması başlar; ayrıca kir ve su birikir. Dolgu, betonun çekmesi büyük ölçüde tamamlandıktan sonra (genellikle 28 günden sonra, ideal olarak birkaç ay) yarı-rijit poliüre veya epoksi esaslı malzemeyle yapılır. Erken yapılan dolgu, beton çekmeye devam ettiği için ayrılır.

Derz planı döküm öncesinde çizilmelidir. Döküm bittikten sonra "nereye derz atsak" diye bakılan sahalarda plan değil, doğaçlama olur.